عقب‌افتادگى مردم و كشور را فراهم كرده‌اند . موقعى كه در تهران مىزيست به هيچ وجه تظاهرى مخالف مذاق روحانيون از او سر نزد ، بلكه برعكس پيوسته مىكوشيد با علما حسن تفاهم داشته باشد . رسالهء نيچريهء او كه هنگام ورود به ايران تازه در بيروت به عربى ترجمه شده و انتشار يافته بود ، نسخه‌هايى از آن به دست آورده و به طلاب و فضلا اهدا مىكرد و در مجلس ملاقات با مدرسين معقول و منقول سعى مىكرد سخنى كه از آن حس غرور و خودپسندى شنيده بشود گفته نشود . چنانچه شنيده‌ام به مرحوم جلوه در ملاقات اول كه از سيد پرسيده بود : شنيدم شما در مصر كلمات شيخ را تدريس مىكرده‌ايد ، براى اينكه خفض جناحى كرده باشد ، جواب مناسبى داده بود كه مرحوم جلوه را بر ضد خود نينگيزد « 1 » . و هم ايشان مىگويند : سيد جمال الدين با تيغ زبان و نوك قلم خود زمينه‌سازى كرد و شالودهء اصلى قبول حكومت مشروطهء جديد را در ذهن علماى روحانى مملكت فراهم آورد . در روزى كه علماى بزرگ تهران و عتبات در صدر نهضت مشروطه قرار گرفته بودند ، معلوم شد حسن ظن و حدس صائب سيد جمال‌الدين دربارهء عنصر مشروطه‌ساز ايران به خطا نرفته بود و از حركت تمرّد تنباكو تا مهاجرت به قم و پشتيبانى علما از مشروطه‌خواهان در برابر كودتاى باغشاه همه جا روح او راهنماى كسانى بود كه هريك در مقام مقتدى الانامى قرار دارند « 2 » . امتياز ديگر سيد جمال اين است كه با اينكه به اصطلاح مردى تجددگرا بود و مسلمانان را به علوم و فنون جديده و اقتباس تمدن غربى مىخواند و با بىسوادى و

--> ( 1 ) . نقش سيد جمال الدين در بيدارى مشرق زمين ، ص 39 و 40 . ( 2 ) . همان ، ص 52 .